آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی بر پایه اندیشه قرآنی آیت‌الله خامنه‌ای

Abstract

آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی بدون بهره‌مندی از سناریوهای هنجاری مبتنی بر آموزه‌های قرآنی، نمی‌تواند مسیر دستیابی به تمدن نوین اسلامی و آرمان‌های متعالی آن را به درستی ترسیم کند. اغلب مطالعات موجود یا به روش‌های سکولار غربی محدود شده‌اند و یا با کلی‌گویی‌های نظری، از ارائه راهکارهای عملی برای برون‌رفت از چالش‌های عینی وضع موجود ناتوان مانده‌اند. پژوهش حاضر با هدف تدوین سناریوهای تدبیری بر پایه اندیشه قرآنی آیت‌الله خامنه‌ای و در پاسخ به این پرسش انجام شده است که چگونه می‌توان با استفاده از روش سناریوپردازی هنجاری، از وضع موجود (که با چالش‌هایی چون تضعیف ارزش‌های انقلابی، نفوذ فرهنگی و سیاسی دشمن، تفرقه‌افکنی داخلی و خارجی، بی‌عدالتی اقتصادی و اداری، کاهش مشارکت مردمی و کارآمدی ناقص نهادها همراه است) عبور کرده و به آینده مطلوب (تمدن نوین اسلامی و زمینه‌سازی برای ظهور حضرت مهدی (عج)) دست یافت. چارچوب نظری این پژوهش بر مفاهیم بنیادین آینده‌پژوهی شامل آینده‌های ممکن، محتمل و مطلوب، تفکر نظام‌مند درباره آینده‌های جایگزین و سناریوپردازی هنجاری به‌مثابه مهندسی آینده استوار است. این نوشتار با روش تحلیلی‑توصیفی در بخش‌های تبیینی و روش سناریوپردازی هنجاری در ترسیم آینده، چهار سناریوی تدبیری را طراحی کرده است: سناریوی تقویتی نظام (حفظ حاکمیت اسلامی)، سناریوی مسئولیت همگانی (مشارکت مردمی)، سناریوی آتش به اختیار (ابتکار عمل در شرایط اضطرار) و سناریوی انسجام‌بخشی (اتحاد ملی و اسلامی). دستاورد پژوهش، ارائه چارچوبی عملیاتی و بومی برای سامان‌دهی به آینده انقلاب اسلامی است که برخلاف رویکردهای سکولار غربی، بر عاملیت انسانی، اراده جمعی، مسئولیت همگانی و هدایت الهی تأکید دارد و سناریوهای مذکور را به‌مثابه ابزارهایی تحقق‌بخش برای تبدیل تهدیدها به فرصت‌ها معرفی می‌کند. این رویکرد می‌تواند نقشه راهی برای نهادهای حاکمیتی و نیروهای انقلابی در جهت تحقق تمدن نوین اسلامی و دستیابی به آینده‌ای مطلوب و پسندیده فراهم آورد.