قرآن سی پارۀ وقفِ بانوان بیدگلی در روزگار زندیه

چکیده مقاله

وقف دارایی‌های شخصی بر دیگران که تکاپویی اجتماعی و ارزشمند و روشی پسندیده میان پیروان دین‌ها و آیین‌های گوناگون جهان به شمار می-آید، در میان ایرانیان پیش و پس از اسلام نیز گسترش داشته و دارد. وقف به دو شیوۀ خاص و عام، بیش‌تر به گونۀ انفرادی و در ایرانِ چند سدۀ نزدیک به روزگار ما بیش‌تر ویژۀ جای‌ها و آیین‌های سوگواری اسلامی است. از آنجا که بسترهای اقتصادی و فرهنگی گذشته، دارایی‌ها را بیش‌تر در دست مردان می‌نهاده، بانوان کم‌تر در این زمینه همکاری داشته‌اند. با این همه، برخی بانوان خواستار نگاهداشتِ نام و یاد یا دارایی خویش به این شیوه بوده‌اند. در منطقۀ کاشان، یکی از نمونه‌های کم‌یاب و دیگرگون از این دست، وقف سی پارۀ قرآنی دست‌نوشت بر «معتکفین و جالسینِ» مسجد حاجی محمدقاسم (نقشینۀ) بیدگل در ماه‌های گوناگون سال‌های 1197 تا 1199 یعنی روزگار زندیه (1163-1209ق) است. گونۀ موقوفه که کتاب است و همکاری بانوان در وقف، بر ارزش اجتماعی و فرهنگی سند می‌افزاید. نویسندۀ جستار با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، مواردی چون مشخصات ظاهری نسخه، گونۀ خط، خوش‌نویس یا کاتب نسخه و یادگارنوشت‌های پیرامون برخی برگه‌ها را بررسی کرده، سپس با خواندن وقفنامه‌ها برداشت‌هایی را دربارۀ جایگاه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بانوان منطقه در روزگار صفویه و زندیه پیش کشیده است. در قرآن سی‌پارۀ وقفی، از نام‌ها و لقب‌های بانوان، برخلاف برخی از دیگر منابع گذشته، به-روشنی یاد شده است. این نام‌ها بیش‌تر عربی و گاه پارسی یا آمیزه‌ای از هر دو است. وقفنامه‌های این نسخه، سندی ارزشمند برای شناخت جایگاه اجتماعی و...