از آنومی تا نظم: کالبدشکافی قانو نگریزی در جامعه ایران

چکیده مقاله

قانون‌گریزی به‌ عنوان یکی از مسائل مزمن اجتماعی در ایران، تبعات گسترده‌ای برای نظم عمومی، مشروعیت سیاسی و توسعه پایدار به همراه دارد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد گوناگون این پدیده، با بهره‌گیری از رویکرد فراتحلیل کیفی (فراترکیب) و مرور نظام‌مند مطالعات، به تحلیل محتوایی ۲5 مقاله علمی-پژوهشی منتشرشده بین سال‌های 1۳84 تا 14۰۰ پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که قانون‌گریزی در ایران تحت‌تأثیر مجموعه‌ای از متغیرهای جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، مدیریتی و محیطی قرار دارد. در تحلیل این یافته‌ها، نظریه‌های آنومی (دورکیم و مرتن)، کنترل اجتماعی (هیرشی)، سرمایه اجتماعی (پاتنام) و پیوند اجتماعی، چارچوب مفهومی غالب در تبیین علل قانون‌گریزی به شمار می‌روند. بر این اساس، مقابله مؤثر با قانون‌گریزی مستلزم مجموعه‌ای از اقدامات سیاستی در سطوح مختلف است، ازجمله: تقویت سرمایه اجتماعی از طریق اعتمادسازی و مشارکت‌پذیری، افزایش عدالت رویه‌ای و اجرای منصفانه قانون، ارتقای فرهنگ قانون‌مداری از طریق آموزش عمومی و رسانه‌ها، بازسازی مشروعیت نهادی، حمایت از اقشار محروم و بازنگری در ساختارهای نظارتی و اجرایی. یافته‌های این پژوهش می‌تواند راهگشای برنامه‌ریزی‌های پیشگیرانه و تصمیم‌سازی مبتنی بر شواهد برای کاهش قانون‌گریزی در ایران باشد.