بازنمایی معلولیت کودکان در سینما (مطالعه موردی: فیلم «زمانی برای دوست داشتن)

چکیده مقاله

رسانه در جایگاه ابزاری فرهنگی و اجتماعی مهم در برساخت اجتماعی واقعیت است که در سال‌های اخیر کوشیده است مشکلات مربوط به بازنمایی معلولیت را برطرف کند. سینما نیز عنصری از این مجموعه است که به سمت ساخت فیلم‌هایی با سوژگان معلولیت حرکت کرده است. با این وجود، مسئلۀ قابل توجه آن است که سینما چه تصویری از معلولیت به‌ویژه معلولیت کودکان ترسیم کرده است؟ این مقاله درصدد است مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی معلولیتِ کودک را در فیلم سینمایی «زمانی برای دوست‌داشتن» تحلیل و بررسی کند. چارچوب نظری پژوهش بر مبنای نظریه گفتمان لاکلا و موفه است که با تأکید بر دال مرکزی، دال‌های شناور و برساخت هویت در دل روابط قدرت، امکان تحلیل نظام معنایی بازنمایی معلولیت را فراهم می‌آورد. در سطح روش‌شناسی نیز از رویکرد تحلیل گفتمان بهره گرفته شده است؛ بدین منظور، متن کامل مکالمه‌های فیلم گردآوری، داده‌ها کدگذاری و دال‌های مرکزی و شناور استخراج شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد گفتمان فیلم «زمانی برای دوست‌داشتن» حول دال مرکزی «معلولیت کودک» و دال‌های شناوری همچون «طبقه متوسط جامعه»، «طرد از خانواده»، «عصبانیت»، «خشونت»، «فداکاری» و «پنهان‌کاری» انسجام یافته است. در این فیلم دو نظم گفتمانی مسلط شناسایی شد: گفتمان خشونت و گفتمان طرد اجتماعی. نتایج پژوهش بیان می‌کند بازنمایی معلولیت در این فیلم، ضمن بازتولید برخی کلیشه‌های فرهنگی، ظرفیت ایجاد آگاهی عمومی و تغییر نگرش دربارۀ وضعیت کودکان معلول را نیز فراهم می‌آورد؛ امری که می‌تواند برای سیاست‌گذاری فرهنگی و تولیدات سینمایی آتی راهگشا باشد.