تحلیل تطبیقی بنیادهای عقلانی خودآگاهی در فلسفه ابن‌سینا و سیدنی شومیکر: از علم حضوری تا مصونیت از خطا به‌واسطه همانندسازی

چکیده مقاله

این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تطبیقی، بنیادهای عقلانی خودآگاهی را در دو نظام فکری ابن‌سینا و سیدنی شومیکر بازسازی می‌کند تا منشأ «امتیاز گفتار اوّل‌شخص» در داوری‌های فاعلی و مرز آن با احکام مشاهده‌محور یا آیینه‌ای روشن شود. مسئله این است که چرا در گزاره‌هایی مانند «من درد دارم» تعیینِ فاعل تجربه از خطای همانندسازی مصون است، اما در موقعیت‌هایی مانند داوری آیینه‌ایِ «من رنگ‌پریده‌ام» که بر بازتاب بصری تکیه دارد، این مصونیت تضعیف می‌شود. هدف مقاله، صورت‌بندی الگوی دوسطحی «حضور/ارجاع» و نگاشت «فاعل/محتوا» است تا نشان دهد چگونه می‌توان هم «مصونیت بنیادیِ فاعل آگاهی» را در شرطِ امکان محفوظ داشت و هم «خطاپذیری محتوایی» را در شرطِ اعتبار تبیین کرد. روش ما، تحلیلِ متن‌محور منابع اصلی است که در سوی ابن‌سینا، نظریه «علم حضوری» و «انسان معلّق» مبنای تبیین «حضور اولیه» به‌منزلۀ شرط امکانِ التفات و داوری است؛ در سوی شومیکر، «ارجاع غیرتوصیفیِ من»، اصل «مصونیت از خطای همانندسازی» (IEM) و «حجیّت اوّل‌شخص اول» با تصریح به «بافتارمندیِ» داوری‌ها، واکاوی می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد سطح وجودیِ حضور، بنیان وجودشناختی تعیین «فاعل آگاهی» است و سطح منطقی-هنجاریِ ارجاع، سازوکار زبان‌شناختی-منطقیِ تحقق همان تعیین را در احکام فاعلی توضیح می‌دهد. بدین‌سان، «فاعل» از خطای ارجاعی مصون می‌ماند، در حالی‌که «محتوا» (نوع، شدت، علت یا متعلّقِ تجربه) سنجش‌پذیر و نیازمند «کالیبراسیون معرفتی» باقی می‌ماند. نتیجه، مرزبندی دقیق دامنه بافتارمندی و پرهیز از خلط سطح وجودشناختی و معناشناختی در تحلیل خودآگاهی و هویت شخصی است و همچنین معیارهای عملی ارزیابی اعتبار احکام اوّل‌شخص در بافت‌های درون‌نگری، حافظه‌ای، گواهی و آیینه‌ای را فراهم می‌کند.