کاربرد هوش مصنوعی در قضاوت،چالش ها و فرصت ها با تاکید بر حقوق ایران

Abstract

هوش مصنوعیدرسالهایاخیر بهیکیاز مهمترینفناوریهای تحولآفریندرنظامهایحقوقی وقضاییتبدیلشدهاست .گسترش استفادهازدادههایدیجیتال، افزایشحجمدعاویو ضرورتارتقایکارآمدی دستگاهقضایی، زمینهتوجهروزافزونبهاینفناوریرا فراهم کردهاست .بررسیانجامشدهدر اینپژوهشنشانمیدهدکههوش مصنوعیمیتواندتسریع درحوزههایی مانندتحلیلدادههایحقوقی، مدیریتپروندهها، جستوجویآرایقضایی، پیشبینی نتایجدعاویوفرآیندرسیدگی نقش مؤثریایفا کند .استفاده از اینفناوری، در صورت بهرهگیریصحیح، میتواندموجب کاهشاطاله .دادرسی، افزایشدقتدر تحلیل پروندههاو بهبودعملکرداداریو قضایی شودباوجوداینظرفیتها، استفادهاز هوشمصنوعی در امرقضاوت باچالشهایاساسی وبنیادینهمراهاست .مهمترین اینچالشها بهاصولبنیادیندادرسی ومفهومعدالتقضاییبازمیگردد .ابهامدرنحوهعملکردالگوریتمها، عدمشفافیتفرآیندتصمیمگیری، احتمالبروزتبعیضالگوریتمی، دشواریتعیینمسئولیتحقوقی ناشیازخطاهایسامانههایهوشمند وتعارضاحتمالی بااصولی ماننداستقالل قاضی، استدالل قضاییودادرسی فردمحور، ازجمله مهمترینموانع استفادهگستردهاز این.فناوریدر حوزهقضاوتاستبررسی مبانی حقوقی نشانمیدهدکه قضاوتصرفاً یکفرآیند فنیو دادهمحورنیست، بلکهمفاهیمی چون انصاف، وجدانقضایی، ارزیابی شرایطانسانی و درک اجتماعینیز در آننقش اساسی دارند .از این رو، واگذاری کاملفرآیندتصمیمگیریقضایی بهسامانههایهوشمند، دستکم در وضعیتکنونی، با مبانیدادرسی عادالنه و اصولسنتیعدالت سازگاربه نظرنمیرسد .هوش مصنوعیهرچند درتحلیلدادههاو پردازش اطالعاتازتوانباالییبرخورداراست، اماهنوزفاقدقدرت.درکانسانی، قضاوتاخالقیوارزیابیجامعشرایطخاص هرپروندهاستدرنتیجه، مناسبترینرویکرددرشرایطکنونی، استفادهتکمیلی و حمایتیاز هوش مصنوعیدرکنارقاضیانسانی است، نهجایگزینیکاملآن .بهبیاندیگر، هوش مصنوعیمیتواندبهعنوانابزارکمکی درتحلیلاطالعات، ساماندهی پروندهها، استخراجرویههای قضایی و ارائه پیشنهادهای حقوقی مورداستفادهقرار گیرد، اماتصمیم نهایی ومسئولیت قضایی باید همچنانبرعهدهقاضیانسانیباقیبماند .چنینرویکردیمیتواندضمنبهرهگیریازمزایایفناوری، ازآسیببهاصول.بنیادیندادرسینیزجلوگیریکند درنظامحقوقیایراننیزاگرچهطیسالهایاخیرگامهاییدرجهتتوسعهدادرسیالکترونیکیو استفادهازفناوریهای نوینبرداشتهشدهاست، امااستفادهازهوش مصنوعیدرفرآیند قضاوتهنوزدرمرحلهابتدایی قراردارد .نبودمقرراتتخصصی، کمبودزیرساختهایفنی، فقدان نظامنظارتیمشخصو همچنینچالشهای مرتبطباشفافیتومسئولیتپذیری، ازمهمترینموانعتوسعهاینفناوریدرنظامقضاییایرانبهشمارمیآید.ازاینرو، بهره گیریمؤثروایمن ازهوش مصنوعیدرنظامقضاییایرانمستلزمتدوینچارچوبهایحقوقیروشن، ایجادزیرساختهای فنی مناسب، طراحیسامانههای شفاف و قابل نظارتوآموزش تخصصی قضات و کارشناسان حقوقی است .همچنین ضروری است استفاده از اینفناوری هموارهدر چارچوب اصولبنیادین عدالت، حقوق دفاعیاشخاص و الزامات12دادرسی منصفانهصورت گیرد .تنهادرچنینشرایطی میتوان ازظرفیتهایهوشمصنوعیبرایارتقایکیفیت و کارآمدی.نظامقضاییبهرهبرد، بدونآنکه مبانیاساسی عدالتقضاییتضعیفشود