کاربست روش تحلیل مضمون در خوانش زیارت عاشورا

چکیده مقاله

یکی از معتبرترین زیارات شیعه، زیارت عاشورا است.این زیارت نامه، ناب ترین مبانی معرفتی شیعه را در قالب ادبیاتی« نیایش‌گونه»ارائه کرده است که نشان می‌دهد محتوای آن بسیار فراتر از حد یک ابراز ارادت و عرض حال فردی است. اگرچه بسیاری از محققان نسبت به شرح زیارت مذکور، اهتمام ورزیده‌اند، اما آنچه تاکنون مطرح شده، بیش‌تر ناظر به شرح و تفسیرآن بوده است. در این پژوهش، تلاش شده با استفاده از روش تحلیل محتوایی، با استخراج کمیّ داده‌ها، فراوانی واژگان کلیدی، مضامین اصلی و مضامین فرعی یا نقاط تمرکز زیارت عاشورا، به بررسی مفاهیم و ساختارهای پنهان در متن این زیارت نامه می‌پردازد. با «طبقه بندی» جهت گیری‌ها از مجمـوع 59 فراز زیارت عاشورا، مشخص شد متن زیارت، بر سه محور اصلی تولّی، تبرّی و درخواست‌ها، متمرکز است و محـوری تریـن موضوع زیارت عاشورا، بیزاری و تبری جستن از دشمنان اسلام است. برای دستیابی به «مقوله»های تحقیق، روشن شد از 14 موضوع اصلی استخراج شده، بیش‌ترین فراوانی به موضوع نفرین (20 مورد) تعلق داردکه نشان می-دهد جهت گیری زیارت عاشورا که تبرّی بوده، در واژۀ لعن تبلور پیدا کرده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد زیارت عاشورا ، متن ساده ای نیست بلکه متنی چندلایه است که با تأمل و اندیشه در آن می توان، اندیشه سیاسی- اجتماعی و انگیزه شیعی را بازشناسی کرد و به‌ عنوان الگوی دشمن شناسی و دشمن ستیزی به جنبش‌های مقاومت معرفی نمود.