کاربست روش تحلیل مضمون در خوانش زیارت عاشورا

چکیده مقاله

یکی از زیارات مهم شیعه، زیارت عاشورا است.این زیارت نامه، ناب ترین مبانی معرفتی شیعه را در قالب ادبیاتی« نیایش¬گونه»ارائه کرده است که نشان می¬دهد محتوای آن بسیار فراتر از حد یک ابراز ارادت و عرض حال فردی است. اگرچه بسیاری از محققان نسبت به شرح زیارت مذکور، اهتمام ورزیده¬اند، اما آنچه تاکنون مطرح شده، بیش¬تر ناظر به شرح و تفسیرآن بوده است. در این پژوهش، تلاش شده با استفاده از روش تحلیل محتوایی، با استخراج کمیّ داده¬ها، فراوانی واژگان کلیدی، مضامین اصلی و مضامین فرعی یا نقاط تمرکز زیارت عاشورا، مفاهیم و ساختارهای پنهان در متن این زیارت نامه مورد بررسی قرار گیرد .با «طبقه بندی» جهت گیری¬ها از مجمـوع 59 فراز زیارت عاشورا، مشخص شد متن زیارت، بر سه محور اصلی تولّی، تبرّی و درخواست‌ها، متمرکز است و محـوری تریـن موضوع زیارت عاشورا، بیزاری و تبری جستن از دشمنان اسلام است. برای دستیابی به «مقوله»های تحقیق، روشن شد از 14 موضوع اصلی استخراج شده، بیش¬ترین فراوانی به موضوع نفرین (20 مورد) تعلق داردکه نشان می¬دهد جهت گیری زیارت عاشورا که تبرّی بوده، در واژۀ لعن تبلور پیدا کرده است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد زیارت عاشورا ، متن ساده ای نیست بلکه متنی چندلایه است که با تأمل و اندیشه در آن می توان، اندیشه سیاسی- اجتماعی و انگیزه شیعی را بازشناسی کرد و به‌ عنوان الگوی دشمن شناسی و دشمن ستیزی به جنبش‌های مقاومت معرفی نمود.