ارزیابی عوامل مؤثر بر گسترش تولید فرش ‌زربفت در دوره صفوی براساس سنت اهداء

Abstract

درمیان مجموعه فرش‌های نفیس دست‌بافت درطول تاریخ ایران، گروهی از فرش‌ها به نام فرش‌های زربفت معرفی شدند و ویژگی آن‌ها داشتن سیم و یا تارهای طلا و نقره‌ای بود که به شکل پودکمکی در میان بافته نمود می‌یافت. این نوع فرش زمانی را به‌ویژه در دوره صفوی در اوج سپری کرد و سپس بنا به عوامل و دلایل گوناگون دچار رکود شد و یکی از عوامل ثبت آن در منابع، اهداء این فرش‌ها به عنوان کالای نفیس ایرانی تحت زمینه‌های سیاسی، فرهنگی و اعتقادی بوده است. از این‌رو هدف از این پژوهش سنجش عواملی است که بر اهداء فرش‌های زربفت در این دوره مؤثر بوده و سبب گسترش تولید آن در دوره صفوی شدند. با این سؤال که عوامل سیاسی، فرهنگی و اعتقادی تأثیرگذار در اهداء فرش‌های زربفت که در نهایت موجب گسترش آن در دوره صفوی شد، چه مواردی را دربر می‌گیرند ؟ این ‌پژوهش از منظر هدف از نوع بنیادی با رویکرد تاریخی بوده و از‌ نظر روش، توصیفی- تحلیلی بوده است. شیوه جمع‌آوری اطلاعات آن به‌صورت کتابخانه‌ای انجام شده و سنجش داده‌ها به صورت کیفی انجام گرفته است. جامعه‌آماری آن قالی‌ و گلیم‌های زربفت موجود در موزه‌ها و مجموعه‌های شخصی داخلی و خارجی است و تعداد‌ نمونه نیز 20عدد از این جامعه را در بر می‌گیرد. البته با توجه به کمبود مستندات تصویری باقی مانده از نمونه‌های اهدایی، ارزیابی عمدتا بر توصیفات منابع استوار بود. نتایج پژوهش نیز نشان می‌دهد که زمینه‌های سیاسی و فرهنگی و اعتقادی از عوامل تأثیرگذار در اهداء فرش‌های زربفت در دوره صفوی بوده و حتی این امر موجب ترغیب حکومت برای حمایت در گسترش تولید آن گردیده است. از جمله علل و عوامل سیاسی و فرهنگی اهدا فرش‌های زربفت می‌توان به اهداء فرش‌های زربفت در مراسم تاج‌گذاری پادشاهان عثمانی و ونیز و یا به منظور شناساندن هنر خود به غرب و حتی معرفی سبک زندگی اشرافی دربار و شاهان صفوی یاد کرد. دلایل اعتقادی اهداء برخی از این فرش‌ها نیز ناشی از علاقه و تعصب شاهان صفوی به دین اسلام، مذهب شیعه و امامان معصوم(علیه السلام) و همچنین ارادت به اخلاف و پیشینیان خود، بوده‌است.