تحول مفهوم بی‌نهایتِ الهی در سنت یونانی با تأکید برالهیات گریگوری نیسایی

Abstract

یونانیان و نیز الهی‌دانان مسیحی‌ای که متأثر از آن‌ها بوده‌اند، مانند گریگوری نیسایی، با رویکردهای مختلفی از مفهوم بی‌نهایت سخن گفته‌اند. در اِسناد این مفهوم به خداوند، دقیقاً مشخص نیست که ایشان چه معنایی از آن در نظر دارند. یونانیان هم از بی‌نهایتِ کمّی سخن گفته‌اند هم از بی‌نهایتِ کیفی. اما اکثر ایشان و نیز الهی‌دانان مسیحی، در درجۀ اول، به بی‌نهایت نه از نظر کمیت، بلکه به عنوان کیفیتی منحصربه‌فرد از خداوند می‌اندیشند، کیفیتی که ارتباط مستقیمی با عدد و اندازه‌گیری ندارد. از نظر گریگوری، طبیعت الهی تغییرناپذیر و فاقد هر گونه ضدی است که بتواند او را محدود سازد، و از آنجا که خداوند هیچ ضدی ندارد، در نیکویی و دیگر کمالات بی‌حدوحصر است. در جستار حاضر تلاش خواهیم کرد تا سرگذشتِ هستی‌شناختی-الهیاتیِ مفهوم بی‌نهایت در اندیشۀ یونانیان باستان و تأثیر آن در دیدگاه گریگوری نیسایی را بررسی کنیم. این مفهوم به بخشی از الهیات سلبی در آثار گریگوری نیسایی تبدیل می‌شود. از نظر او، به دلیل شدت تعالیِ خداوند، ذات او را نمی‌توان با هیچ نامی بیان کرد. گریگوری اولین متفکری است که به‌تفصیل در مورد بی‌نهایت الهی بحث می‌کند، اگرچه این مفهوم در دیگر پدران کاپادوکیه‌ای نیز ظاهر می‌شود.