حیات اقتصادی و بازرگانی نجف‌آباد از صفویه تا قاجار

چکیده مقاله

نجف‌آباد از شهرهای برنامه‌ریزی‌شده دوره صفوی است که در پیوند با سیاست‌های اقتصادی و امنیتیِ اصفهان شکل گرفت و به‌تدریج در شمار کانون‌های تولید و مبادله در حوزه پیرامونی پایتخت صفوی قرار گرفت. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین مؤلفه‌های سازنده ساختار اقتصادی نجف‌آباد و چگونگی تعامل آن با نظام اقتصادی اصفهان از دوره صفویه تا قاجار است. پژوهش حاضر با هدف پاسخ‌گویی به این پرسش، با روش تاریخی ـ تحلیلی و بر پایه داده‌های حاصل از منابع کتابخانه‌ای، سفرنامه‌ها، متون تاریخی و گزارش‌های محلی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اقتصاد نجف‌آباد، اگرچه بر باغداری و دامداری استوار بود، در عمل برآیندِ پیوندی پویا میان تولیدات کشاورزی، صنایع تبدیلی، پیشه‌های شهری و مبادلات بازارمحور به‌شمار می‌رفت. در این میان، زیرساخت‌های آبی، به‌ویژه شبکه قنوات، در گسترش تولید و پایداری معیشت نقشی اساسی داشتند و صنایع تبدیلی، به‌ویژه عصارخانه‌ها و آسیاب‌ها، با تبدیل مواد خام به کالاهای دارای ارزش افزوده، زمینه پیوند اقتصاد محلی با شبکه مبادلات منطقه‌ای را فراهم می‌کردند. همچنین بررسی‌ها نشان می‌دهد که اقتصاد نجف‌آباد در تعامل مستمر با اصفهان شکل گرفت؛ تعاملی که از یک‌سو بیانگر وابستگی کارکردی این شهر به مرکز و از سوی دیگر نشان‌دهنده نقش مؤثر آن در تأمین کالا و گردش اقتصادی منطقه بود. در مجموع، نجف‌آباد در فاصله صفویه تا قاجار، نه صرفاً به‌عنوان سکونتگاهی کشاورزی، بلکه به‌مثابه شهری با اقتصادی چندوجهی و متکی بر پیوند تولید، فرآوری و مبادله تکوین یافت و جایگاه خود را در نظام اقتصادی ناحیه‌ای تثبیت کرد.