علی مریم و تیمچۀ امین الدوله؛ انتسابی نابجا

چکیده مقاله

یکی از بناهای مهم دورۀ قاجاری کاشان تیمچۀ امین‌الدوله است که مانند بسیاری از بناها از معمار آن اطلاع موثق و قطعی در دست نیست. با توجه به رواج ادعایی نادرست مبنی بر نسبت‌دادن ساخت این بنا به محمدعلی معمار کاشانی (علی ‌مریم) و بازتاب گستردۀ آن در برخی پایگاه‌های اینترنتی، شبکه‌های اجتماعی و حتی پاره‌ای نوشته‌های پژوهشی، ضرورت داشت متنی منسجم و مستند برای رفع این برداشت شکل‌گرفته و انتساب مذکور بر پایۀ شواهد موجود مورد ارزیابی نقادانه قرار گیرد. این مقاله بدین هدف با رویکردی تحلیلی و با استفاده از منابع اِسنادی و میدانی، اعم از مصاحبه با صاحب‌نظران و افراد ذی‌ربط، از جمله اولین مطرح‌کنندۀ این ادعا و هم‌چنین بررسی امکان تاریخی و زمانی این انتساب از طریق اسنادی مانند محتوای کتیبۀ سنگ قبر وی و بررسی کیفیت معماری ساخته‎‌های منسوب به علی مریم به این نتیجه می‌رسد که علی مریم یکی از معماران کاشان است که ساخت برخی بناهای نه‌چندان شاخص کار اوست، اما انتساب ساخت تیمچۀ امین‌الدوله و خانه‌های تاریخی معروف کاشان به وی هم به لحاظ زمانی و هم به لحاظ میزان توانایی‌هایش منتفی است، گرچه ممکن است در نوجوانی یا جوانی به‌عنوان کارگر و کمک‌دست بنا در ساخت تیمچۀ امین‌الدوله مشارکت داشته باشد. در‌عین‌حال ادعای ساخت این بنا توسط رمضان‌علی توپچی معمار دیگر کاشانی قابل بررسی است.