تحلیل اثرات فضایی گردشگری مذهبی بر سکونتگاههای شهری (مورد پژوهی: شهر نجف)

چکیده:

گردشگری مذهبی یکی از قدیمی‌ترین و پویاترین اشکال گردشگری در جهان به شمار می‌رود. شهر نجف اشرف به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی جهان اسلام، سالانه میلیون‌ها زائر را از کشورهای مختلف جذب می‌کند و این فرایند، ساختار فضایی و الگوی سکونت در شهر را به‌طور چشمگیری تحت تأثیر قرار داده است. گردشگری مذهبی، به‌ویژه جریان میلیونی زائران اربعین، به عنوان یک نیروی محرکه فضایی قدرتمند، الگوهای توزیع مکانی، کارکردهای محلات، دسترسی به خدمات و پایداری سکونت را به‌طور بنیادین تحت تأثیر قرار داده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثرات فضایی گردشگری مذهبی بر ساختار سکونتگاه‌های شهری نجف اشرف انجام شد. روش‌شناسی از رویکرد ترکیبی کمی–کیفی استفاده کرد؛ داده‌های کمی از طریق پرسشنامه ساختارمند با نمونه ۴۰۰ نفری (ساکنان و زائران) و داده‌های کیفی از ۲۲ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با مدیران، کارشناسان و صاحب‌نظران، همراه با مشاهدات میدانی سیستماتیک جمع‌آوری شد. نتایج کمی نشان داد که الگوی توزیع فضایی اثرات از همگرایی شعاعی پیروی می‌کند (تأیید فرضیه دوم). شدت تحولات با کاهش فاصله از حرم مطهر به‌طور معنادار افزایش می‌یابد (۰.۰۰۱p <). تمرکز فعالیت‌های زیارتی–تجاری در حلقه نزدیک حرم (میانگین 32/4)، فشردگی عمودی (میانگین 12/4)، گسترش افقی نامتوازن در نواحی پیرامونی (میانگین 98/3) و تغییر کارکردی محلات از مسکونی به خدماتی–تجاری (میانگین 05/4، ۰.۰۰۱p <) از مهم‌ترین یافته‌ها است. دسترسی به خدمات شهری در ایام اوج زیارت به شدت کاهش یافته (میانگین 18/2، ۰.۰۰۱p <) و رابطه منفی قوی با فاصله از حرم مشاهده شد (59/0 = -) تعارضات فضایی (میانگین 19/4، ۰.۰۰۱p <) و رانده شدن ساکنان کم‌درآمد از بافت مرکزی (میانگین 38/4، ۰.۰۰۱p <) نیز معنادار گزارش شد. در بخش کیفی نیز، با استفاده از تحلیل مضمون کیفی پنج تم هسته‌ای را شناسایی شناسایی شد که عبارتند از؛ تجاری‌سازی شدید هسته مرکزی، طرد سکونتی و رانده شدن ساکنان سنتی، نوسان‌پذیری فضایی و ناپایداری خدما ، تعارضات فضایی و اشغال عمومی، و ضرورت تعادل فضایی. یافته‌ها حاکی از تهدید جدی پایداری سکونتگاه نجف و خطر تبدیل آن به فضایی صرفاً زیارتی–تجاری است.