بازخوانی هم‌آوردطلبی اشاعره و معتزله در تبیین آیات مرتبط با مسئله خلق اعمال

چکیده مقاله

در برخی آیات قرآن، خلق اعمال انسان را به خداوند نسبت داده شده اما در برخی آیات دیگر، انسان در خلق اعمالش برخوردار از اراده مستقل معرفی شده است. هر دو دسته از آیات، مستند مکاتب مختلف کلامی بوده‌اند. اشاعره با استناد به دسته نخست از آیات، خداوند را خالق اعمال انسان دانسته و اراده او را سبب اصلی خلق اعمال تلقی نموده‌اند. معتزله با استناد به دسته دوم از آیات، انسان را در خلق اعمالش، مستقل دانسته‌اند. همچنین هر دو گروه، برای اثبات دیدگاهشان، توجیهات عقلی و کلامی نیز ارائه می‌کنند. در جستار حاضر با طرح برخی آیات مرتبط با مسئله خلق اعمال انسان که در دیگر پژوهش‌های مشابه کمتر بدان‌ها توجه شده است، و بازخوانیِ نزاع اشاعره و معتزله در فهم این آیات، به تبیین‌های منسجم‌تری از این دو گروه توجه خواهیم نمود. در این خصوص تلاش خواهیم نمود تا دیدگاه‌های متکلمانی چون حاکم جشمی که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند را مطرح نموده و در طرح آیات مورد نزاع، اشاعره و معتزله را مستقیماً به چالش با یکدیگر فراخوانیم. این رو در رو قرار دادنِ دو گروه در مسئله پژوهش حاضر، روشی است که در پژوهش‌های مشابه چندان به کار گرفته نشده است.