تطور حکایت در زبان عرفان از قرن چهارم تا پایان قرن ششم

Abstract

حکایت، مهم‌ترین نوع داستان را در زبان عرفان تشکیل می‌دهد و همة انواع داستان در این زبان، از آن برآمده‌اند. با این حال، خود این نوع ادبی در ادبیات عرفانی دستخوش تغییرات و تحولاتی بوده است که جهت واکاوی سیر تطور داستان در زبان عرفان، امکان چشم‌پوشی از آن­ها وجود ندارد. در آثار اولیة عرفای مسلمان، مانند آثار شقیق بلخی(و. 194 ه.ق.)، حارث محاسبی(165-243ه.ق)، ابوالحسین نوری(و.295 ه.ق)، ابوسعید خراز (و. 277 /297. ؟ ه.ق.) و جنید بغدادی (و. 298ه.ق) چندان به حکایت برنمی‌خوریم و تطور حکایات عرفانی به بعد از این قرن باز می‌گردد. مقالۀ حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، بررسی تطور حکایات عرفانی و عوامل آن­ها را از قرن چهام تا پایان قرن ششم پی گرفته است. این مقاله به این نتیجه انجامیده است که طی سه قرن مورد مطالعه، حکایات عرفانی از شکل سادة اولیه درآمده‌اند و کم‌کم با تحولاتی مانند حذف تدریجی راوی یا راویان، روایت‌های متعدد از حکایت واحد، ترکیب حکایات، تودرتویی حکایات، شرح و تفسیر حکایات، آمیختگی حکایات منثور با نظم، نظم حکایات، آرایش ادبی حکایات، تنوع شخصیت‌های حکایات، پدید آمدن حکایات جانوری، پدید آمدن حکایات طنز و پدید آمدن حکایات رمزی گراییده‌اند. هم­چنین به این نتیجه رسیده است که عوامل تطور این حکایات عبارتند از: اهمیت حکایت برای تربیت سالکان، گسترش عرفان و بالا رفتن شمار عارفان صاحب احوال و اقوال آموزنده، رویکرد هنری به حکایات برای افزایش سطح اثرگذاری تربیتی آن­ها، اثرگذاری مجالس وعظ بر ادبیات عرفانی و تأویل‌گرایی.