اسطوره کاوی عشق عرفانی در متون اسرارالتوحید، تذکره الاولیا، تمهیدات، مرصادالعباد و عوارف المعارف

Abstract

رویکرد اسطوره‌کاوی توسط دِنی دو روژمون (Denis de Rougemont)، محقق سوئیسی، ارائه شد و سپس توسط ژیلبر دوران (Gilbert Durand)، محقق فرانسوی، تکامل پیدا کرد. در مقالة حاضر به چگونگی اسطوره‌کاوی عشق در متون عرفانی اسرارالتوحید، تذکره‌الاولیا، تمهیدات، مرصادالعباد و عوارف‌المعارف پرداخته شده است. این مقاله برپایة دیدگاه ژیلبر دوران و با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و سرانجام این نتیجه به‌دست آمده است که اسطورة عشق در میان اسطوره‌های ایرانی و غیرایرانی، با مضامینی تجلی پیدا می‌کند که عبارت‌اند از: پیونددهندة غالب و مغلوب، غنی و فقیر و پیر و جوان، ایجاد حسادت و انتقام و زودرنجی، خاصیت جاودانگی و جاودان‌کنندگی، اعراض موقت عاشق از معشوق و خودکشی. در متون عرفانی نیز عشق، صفات مثبتی دارد مانند حیات‌بخشی، ازلی و ابدی بودن، جاودانگی و جاودان‌کنندگی، دارای منشأ الهی، چیرگی، سرّی و رمزی بودن و نیز جذب حقیقت شدن. علاوه‌بر آن‌ها، صفات دیگری نیز دارد که به‌ظاهر منفی‌اند و عبارت‌اند از: بلای جان، حجاب راه، رسواکنندگی و درمان‌ناپذیری. همچنین صفات دیگر عشق، مربوط به عاشق است که عبارت‌اند از: اصالت جوهر جان، داشتن مظهر، باعث ذکر بودن، نافی نفسانیت و عجب داشتن، عامل تسلیم و رضا و نیز مانع تعلقات دنیوی بودن.