نقش ارزش‌های دینی در کتیبه‌های آب انبار کاشان

چکیده مقاله

کتیبه‌نگاری در معماری اسلامی، گونه‌ای از هنرهای تزیینی و آیینی مرسوم در بنا‌ها بوده که مضامین آنها با مبادی سیاسی، اجتماعی و دینی دوران خویش عجین شده است. از این‌رو در پژوهش حاضر، فرآیند تأثیر باور دینی در کتیبه‌های آب‌انبارها با تکیه بر منابع مکتوب و مشاهدات عینی، به شیوه توصیفی – تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته است. پرسش‌های اصلی این پژوهش عبارتند از: کتیبه‌نگاری آب‌انبارهای کاشان ازچه ویژگی‌هایی برخوردار است؟ براساس شواهد باقی مانده، مضامین کتیبه‌های آب‌انبارها حاوی چه ارزش‌های دینی هستند؟ در این مطالعه بر اساس 29 آب‌انبار کتیبه‌دار برجای مانده، تقسیم‌بندی براساس بازه‌ی زمانی انجام پذیرفت و نتایج به‌دست آمده نشان می‌دهد که قدیمی‌ترین آب‌انبارهای کتیبه‌دار به اواخر قرن دهم هجری بازمی‌گردد؛ البته چند زلزله‌ی مهیب شهر کاشان سبب نابودی و ویرانی آب‌انبارهای پیش از تاریخ‌های ۹۸۲ و ۱۱۹۲ هـ.ق. گشته است. از این‌رو طبقه‌بندی تاریخی آب‌انبارهای کتیبه‌دار کاشان به چهار دوره تقسیم می‌شود: الف. دوره پیش از صفویان ب. دوره صفویان ج. دوره زند و قاجار د. دوره پس از قاجار. ساختار کتیبه‌های آب‌انبارها شامل: لوح‌های سنگی، کاشی‌کاری و اغلب آجرکاری می‌شود. در مضامین کتیبه‌ها نیز ذکر ماده تاریخی احداث، نام بانی، معمار و کتیبه‌نگار بنا، و بیان شکوه سلطانین و مدیحه‌سرایی ائمه‌اطهار (ع) مشاهده می‌شود اما ارزش‌های دینی چون باور به زندگی پس از مرگ دنیوی، انجام عمل خیّر برای توشه‌ی آخرت، باقی گذاردن نامی نیکو، دریافت رحمت خداوندی از پی شرب عام مردم و ... نمود بیشتری در کتیبه‌ها داشته است.