کاربست شگرد عکس در خطبه های نهج البلاغه

چکیده مقاله

امام علی (ع) به عنوان یک سخنور، در فرایند انتقال پیغام خود به مخاطب، از راهبردها و شگردهای متعددی بهره جسته است که یکی از مهم­ترین آن تکنیک­ها «عکس» یا «تبدیل» است که از رهگذر تمرکز بر یکسان­سازیِ چیدمان واژگان دو عبارت و آرایش یکسان آنها به دست می­آید و به توازن نحوی متن می­انجامد. در پرتو توجه ویژه صاحب سخن به این تکنیک در نهج البلاغه، پژوهش حاضر بر آن است تا از رهگذر کاربردشناسی زبان و با روش توصیفی – تحلیلی، در گام نخست به شناسایی، استخراج و دسته­بندی پاره­گفتارهایی بپردازد که در خطبه­های نهج البلاغه بر سازه تکنیک یادشده بنا گشته­اند و در گام دوم از زمینه و غرض سخنانِ عکس­محور پرده بردارد، و در گام بعدی با تمرکز بر ساخت، سویه و زمانِ پاره­گفت­های مورد بحث، آنها را گونه­شناسی کند و از کارکرد شگرد یادشده با مخاطبان سخن بگوید. نتیجه بررسی نشان از آن دارد که میانِ زمینه و غرض نمونه­های مورد مطالعه، و صورت سخن و کلام ایراد گشته، هماهنگی و همسویی تنگاتنگی وجود دارد، آنگونه که می­توان به این رهیافت رسید که هدف سخنور از کاربست تکنیک عکس، صرفاً زیباسازی سخن نبوده است. نتیجه دیگر اینکه عکس­های دخالت­داده شده از منظر ساخت، بیشتر در قالب جملات خبری نمود پیدا کرده­اند تا جملات انشائی، و از لحاظ زمانی بیشتر آینده­نگر هستند تا گذشته­نگر.