تحلیل کارکرد نظام‌مند رمزگان فرهنگی در روایت «حی‌بن‌یقظان» ابن‌طفیل بر اساس نظریۀ رمزگان رولان بارت

چکیده مقاله

روایت فلسفی-عرفانی «حی‌بن‌یقظان» ابن‌طفیل، سرشار از ارجاعات به علوم، باورهای دینی، آموزه‌های عرفانی، رسوم اجتماعی و اصطلاحات فلسفی است که ذیل رمزگان فرهنگی قرار می‏گیرند و این مقاله با تمرکز بر این رمزگان، به تحلیل کارکرد نظام‌مند این ارجاعات می‌پردازد. رمزگان فرهنگی در روایت حی، پربسامدترین است و در ایجاد معنا و باورپذیری ماجراها و پیش‏برد سلوک حی، نقش دارد. با روش تحلیل محتوای کیفی و استناد به داده‌های مستخرج از متن، رمزگان‌های فرهنگی در پنج گروه موضوعی دسته‌بندی و نقش آن‌ها در چهار کارکرد کلان باورپذیری، تأویل‌پذیری، پیوند سه‌گانه و تعلیم غیرمستقیم تبیین می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که ابن‌طفیل با بومی‌سازی مفاهیم انتزاعی در قالب داستان، روایت را به‏سوی ویژگی‏های متن نوشتاری و تأویل‏پذیری سوق داده است و رمزگان فرهنگی، صرفاً ارجاعاتی پراکنده نیست، بلکه می‏توان این رمزگان را از سویی در بازنمایی و سازمان‏دهی سیر شناختی حی (غریزه، طلب، معرفت، حیرت، عشق و شهود، استغناء، مراقبت و ذکر، تسلیم و توکل، ریاضت و تشبه‏جویی و سماع، توحید، شوق، فنا و بازگشت) درون چهار مرحلۀ اصلی (از تولد تا شکوفایی عقل تجربی، از شناخت طبیعت تا شناخت ماوراء، از عقل جزوی به عقل شهودی، از انزوا تا تعامل اجتماعی) مؤثر دانست و از سوی دیگر آن را ابزاری برای انتقال منظور اصلی حکمت مشرقی (تلفیق عقل و عشق) به‏حساب آورد.