خوانش رواقی معراج السعاده ملا احمد نراقی، بررسی تطبیقی

چکیده مقاله

«معراج السعاده» اثر ملا احمد نراقی (متوفی ۱۲۴۵ق) یکی از نظام‌مندترین متون اخلاق فضیلت‌محور در سنت اسلامی شیعی است. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، در پی پاسخ به دو پرسش است: پنج اصل بنیادین فلسفه رواقی چگونه و در چه قالبی در «معراج السعاده» بازتاب یافته‌اند؟ و تمایزات بنیادین میان این دو نظام در سطح غایت‌شناسی کدامند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه نراقی در چارچوب الاهیات شیعی و با تکیه بر آیات و روایات نظام اخلاقی خود را بنا نهاده، در سطح اخلاق کاربردی و انسان‌شناسی هم‌پوشانی قابل توجهی با آموزه‌های رواقی دارد و قوای سه‌گانه نفس و چهار فضیلت اصلی(حکمت، شجاعت، عفت، عدالت) بستر مشترکی برای گفت‌وگو فراهم ‌آورده است. با این حال، تمایز بنیادین در غایت‌شناسی ظهور می‌یابد: رواقیان فضیلت را خودبسنده و هماهنگی با لوگوس را هدف نهایی این‌جهانی می‌دانند، در حالی که نراقی سعادت حقیقی را در قرب الهی و نجات اخروی ذیل شریعت تعریف کرده و عقل را بدون راهنمایی وحی ناکافی می‌انگارد. توارد و تشابه دو نظام اخلاقی در اینجا دقیقاً به این معناست که دو غایت‌شناسی متفاوت، عمدتاً از مسیرهای مستقل، به مجموعه‌ای از توصیه‌های عملی مشابه رسیده‌اند گرچه از سنت یونانی نیز اقتباس شده است. افزون بر آن، همچنین این مقاله نشان می‌دهد که حکمت عملی در مواجهه با پرسش‌های جهانشمول بشری، منطقی نسبتاً مستقل از مبانی الاهیاتی دارد و ظرفیت گفتگوی میان‌فرهنگی را فراهم می‌آورد.