بررسی بازیهای روانی در داستان رستم و سهراب بر اساس نظریه اریک برن

چکیده مقاله

مقاله پژوهشی بررسیبازیهای روانی در داستان رستم و سهراب بر اساس نظریه اریک برن فاطمه سادات طاهری1* ، فاطمه مانیان2 1- دروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. 2- دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران. سال نوزدهم، شماره پنجم، مرداد1405، شماره پی در پی123،صص106-85 https://irandoi.ir/doi/10.irandoi.2002/bahareadab.2026.19.8262 نشریهعلمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب سابق) چکیده: زمینه:مقالج حاضر براساس نظریج«بازیهای روانی»اریک برن (1910-1970م.)، به تبیینچرایی وقوع تراژدی رستم و سهراب می ردازد. نظریج بازیهای روانی که زیرمجموعج نظریج«تحلیل رفتار متقابل»برن است، تعاملی دوالیهاند که بدون نظارت«من بالغ»، بهشکلی مخرب و آسیبزا بر برقراری ارتباط با دیگران اثرمیگذارند. «پیشنویس»های زنددی که نقشج راه آداهانهو ناآداهانج آدمی برای پیشبرد زنددی، اهداف و روابط انسانند، پدیدآورنده و کنترلکنندۀ بازیهای روانیاند. اریکبرن در کتاب بازیهای خود، از36بازی با نامهای عامیانهای که بیماران وی در جلسات رواندرمانی دروهی خود بر آنها نهادهاند،نام میبرد. این بازیها، درمخدوشکردن روابط انسانی، نقش مؤثری دارند. داستان رستم و سهراب که فراتر از یک تقابل حماسی، بستری برای نمایش الگوی روابط انسانی، نادیدهانگاری قوۀ عقل و شهود و درک نادرست انسانها از شرایط موجود است، ازجمله داستانهایی است که میتواند براساس بازیهای روانی بررسیشود. روش:این پژوهش به شیوۀ توصیفی-تحلیلی مبتنی بر متن داستان رستم و سهراب فردوسی انجامخواهد شد، نویسنددان میکوشند با پاسخ به این پرسشها که شخصیتهای داستان رستم و سهراب بیشتر به کدام بازیهای روانی متوسلشدهاند و این بازیها چه اثری بر سرنوشت آنها نهادهاست؟، پرکاربردترین بازیهای روانی داستان رستم و سهراب را کشفکنند و تبیینکنند این بازیها در تعیین سرنوشت شخصیتهای داستانمؤثر بودهاند. یافتهها:نگارنددان با بررسی داستان رستم و سهراب بر اساس چارچوب نظری بازیهای روانی اریکبرن دریافتند از بین بازیهای سیوششدانج روانی برن در کتاب بازیهایوی ،بازی«سادهلوح»، بیش از دیگر بازیها بر روند داستان رستم و سهراب اثر دذاشته است. بازی سادهلوح از دو پیشنویس«ورزشکار»و«بیفکری»سرچشمه درفته و بازیگر این بازی، شخصی«نابالغ»است که بدون عاقبتاندیشی بهشدّت درپی دستیابی به خواستههای خویش است. بهدلیل ماهیتشبکهایبودن بازیها، بازیهای مرتبط با آن؛ نظیر بازیهای«یالّا تو و او با هم دعوا کنید»،«سرسام»،«فریب»، «یک اردنگی به من بزن»،«قهر»،«حاال دیرت آوردم»هم در این داستان دیدهمیشوند که از این بین، بازیهای سادهلوح، فریب و سرسام بیش از یکبار در این داستان انجامشدهاند. نتایج:یافتههای پژوهش حاکی از آن است که بازی«سادهلوح»پیرنگ اصلی و محرک تکوین تقدیر شخصیتهاست، غلبج پیشنویس«ورزشکار»که مسیر پیروزی در زنددی را فقط در زور بازو خالصه میکند، امیال کودکانه سهراب، تندمزاجی و بنیان فکری سست کیکاووس بههمراه نادیدهانگاریهای رستم برای شناخت فرزند، این شخصیتها را در درداب این بازی درفتارمیکند که پایان آن مرگ دلخراش فرزند به دست پدر است. خوانش روانکاوانج داستان رستم و سهراب اثبات میکند که در این حماسه، حتی قدرتمندترین قهرمانان نیز مغلوب خامی و سستاندیشی میشوند. فردوسی در این داستان، با نمایش پیامدهای ویرانگر ِ پیروی از امیال کودکانه و عدم بلوغ فکری، لزوم مسئولیتپذیری در قبال اعمال و اندیشهها و خردورزی را میآموزد