تحلیل ارتباط بارشناختی، شیوة توضیح و فعالیت‌ های کتاب ریاضی پایة ششم ابتدایی با پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان

چکیده مقاله

کتاب درسی را می‌توان مهم‌ترین و اساسی‌ترین ابزار فناورانة آموزش در نظام متمرکز آموزش و پرورش ایران محسوب کرد که ویژگی‌های آن فرایندهای یاددهی-یادگیری را تحت تأثیر قرار می‌دهند. هدف این پژوهش بررسی ارتباط بین ویژگی‌های کتاب ریاضی پایة ششم ابتدایی با پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان بود. پژوهش از نوع توصیفی و روش آن از نوع همبستگی بود. جامعة آماری پژوهش را 1260 دانش‌آموز پایة ششم ابتدایی تشکیل دادند که در سال تحصیلی 1401-1400 در شهرستان آران و بیدگل مشغول به تحصیل بوده‌اند. حجم نمونة آماری برابر با 850 دانش‌آموز بود که به روش خوشه‌ای چند‌مرحله‌ای انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها «امتحان پایانی سراسری» در درس ریاضی در پایة ششم بود. برای انجام این تحقیق، برگه‌های امتحانی دانش‌آموزان به تفکیک هر فصل (موضوع درسی) در مقیاس فاصله‌ای تصحیح و نمره‌گذاری شد. برای آزمون فرضیة پژوهش، ابتدا مباحث کتاب ریاضی بر اساس ویژگی‌های بار شناختی، شیوة توضیح، فعالیت‌های ریاضیاتی (بازنمایی‌ها و الگوسازی‌ها، محاسبات و عملیات، تفسیرها و استدلال‌ها)، ماهیت تمرین‌ها و نوع تصویرها کدگذاری گردید و فراوانی آنها به تفکیک فصول کتاب ثبت شد. اجرای رگرسیون از نوع «مدل‌های آمیختة چندسطحی» ارتباطات مختلفی را بین ویژگی‌های کتاب درسی ریاضی پایة ششم و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان آشکار کرد. ضریب رگرسیونی «بار‌شناختی بالا» نشان داد که با افزایش مطالبِ دارای بار شناختی بالا، تعداد تصاویر گرافیکی، توضیح‌های همگرا و تعداد «کار در کلاس‌»ها پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان افزایش می‌یابد. در مقابل، با افزایش تعداد توضیح‌های واگرا، تعداد مطالب طولانی و نیز با افزایش تعداد مطالب حاوی بازنمایی‌ها و استدلال‌ها، افت معناداری در نمرات دانش‌آموزان مشاهده می‌شود. با توجه به یافته‌ها می‌توان گفت که مطالب دارای بارشناختی بالا هم معلمان و هم دانش‌آموزان را مجبور به تمرکز بیشتر روی محتوای کتاب درسی می‌کنند. همچنین افزایش تعداد تصاویر گرافیکی اثر مثبتی بر پیشرفت ریاضی دانش‌آموزان دارد. سرانجام می‌توان از تحلیل‌ها نتیجه گرفت که وقتی مطلب به صورت همگرا تشریح شود تمرکز و توجه فراگیران معطوف یک روش مشخص می‌شود و سردرگمی و ابهام آنها کاهش می‌یابد. در مقابل، مطالبی که به صورت واگرا تشریح شده‌اند نوعی ناپیوستگی را در ارائة مطلب ایجاد کرده‌اند که می‌تواند مانعی برای یادگیری عمیق دانش‌آموزان باشد.