جملات معترضه و کارکرد آن در برجسته‌سازی (با تکیه بر متون منتخب نثر فنی از قرن هفتم)

چکیده مقاله

مله، به عنوان اصلی‌ترین واحد بررسی زبان، موردتوجه زبان‌شناسان بوده است. بسیاری از جملات، علاوه بر معنای اولیه‌ای که متبادر می‌کنند؛ مقاصد نهفته‌ای دارند که با بررسی زیرساخت‌های متون آشکار می‌شوند. با بررسی برخی متون، ایدئولوژی حاکم بر جامعة نویسنده آشکار می‌شود. جملة معترضه که از زمرة جملات برجسته‌ساز محسوب می‌شود؛ اگرچه رکنی ضروری محسوب نمی‌شود؛ اما بر قدرت نویسنده در ارائة مطلب تأثیرگذار است. جملات معترضه، گاه چنان در ساختار روایی، مستقر می‌شوند که حذف آن‌ها به جمله آسیب معنایی وارد می‌کند. جملات معترضه، اسلوب‌ گفتمانی پرکاربردی در متون فنی قرن هفتم به شمار می‌آیند. در این پژوهش، با بازخوانی و جستاری تفصیلی در کتب نثر فنی منتخب از قرن هفتم، یعنی کتاب‌های نفثه‌المصدور، تاریخ جهانگشا و راحه‌الصدور، کارکردهای برجسته‌سازی جملات معترضه در این متون نمایانده شده است. ابتدا پیشینة اعتراض در دستور زبان فارسی، بلاغت اسلامی و بلاغت غرب بررسی می‌شود. سپس با دسته‌بندی کارکردهای برجسته‌سازی جملات معترضه، اغراض نهفته در متون، بررسی شده‌اند و شیوه‌های بلاغی به‌کارگیری آن‌ها نیز معرفی شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که این جملات، یازده کارکرد برجسته‌سازی مهم در متون فنی دارد که عبارتند از: تجلی مفاهیم حاصل از شبیه‌سازی در فضاسازی متن؛ توالی مترادفات برای مؤکدساختن کلام؛ ادب و قدرت؛ توصیفات ابژکتیو (عینی)؛ تصاویر متحرک در محور افقی عاطفه و تخیل؛ ستایش و دعا مبتنی‌بر طلب فضل و معنویت برای پادشاه؛ لعن بیدادگری و تمنای هلاکت بیدادگر؛ معترضه‌های کنایه‌محور و بازتاب مسائل ایدئولوژیک؛ محسوس‌کردن تجربیات خاص یا انتزاعی با استفاده از تمثیل؛ پندنامه‌های معترضة خطابی و حسن ختام.